CHECK OUR AGENCY For all your social storytelling needs

Wat Taylor Swift ons kan leren over kolonialisme

​​Florian Deroo en Sam Ooghe ontginnen de vruchtbare ondergrond van pop - en hiphopmuziek, op zoek naar ideologie, symboliek en existentiële rust. Ze zagen erover bij hun puberzusjes en schrijven er artikels over in de reeks 'Go Deep'. Vrij lange artikelen zijn dat. Gelukkig zijn longreads en opiniestukken weer helemaal terug!

Tekst door Florian Deroo


Wanneer we het woord ‘kolonialisme’ horen, dan denken we spontaan aan geschiedenislessen over afgehakte handen, onderdrukking en onafhankelijkheidsoorlogen. Maar even cruciaal als de politieke expansie en systematische machtsuitoefening waren de culturele ideeën en producten die het koloniaal project ondersteunden. Met clichébeelden van een vaag, mythisch Afrika cultiveerden koloniale machthebbers een vervormde voorstelling van een volledig continent. Die oude beelden en ideeën over voormalige kolonies blijven tot op vandaag doorleven, zelfs in videoclips van popmuziek. Met ‘Wildest Dreams’ haakte Taylor Swift (toegegeven, op een prachtige manier) in op die sluipende koloniale fantasieën. Het doet me pijn om zo een ontwapenend nummer over verboden verlangen te moeten bekritiseren. Alleen al als ik aan die meeslepende chorus denk, krijg ik tranen in mijn ogen. Maar als een trouwe marxist moet ik harder huilen van structureel racisme.


 

Afrika als safari

De casual kijker ziet misschien niet meteen wat er zo interessant of problematisch is aan de videoclip van ‘Wildest Dreams’. We zien hier toch gewoon Taylor Swift als een filmster uit de jaren 50 die in een subliem Afrikaans landschap een passionele affaire heeft met een James Dean-lookalike? De openingsbeelden van de clip zijn de klassieke beelden van Afrika die we zo goed kennen. Een aerial shot van grenzeloze natuur, rennende wilde dieren (de verplichte zebra, olifant en giraf), een gigantische brandende zon… Het is het Afrika van de ‘The Lion King’, van ‘Tarzan’, van Discovery Channel en van de safarifoto’s van je rijke tante op Kerstmis. Je krijgt al zin om ook naar je reisagent te lopen en een rechtstreekse vlucht te boeken naar de luchthaven van… Afrika? Want wat we hier te zien krijgen is eigenlijk geen blik op de complexe realiteit van bestaande Afrikaanse landen. Dit eeuwige en onbevlekte Afrika is bovenal een Europese fantasie. Op tv zie je bijna nooit de slachthuizen van Dakar, het bruisende nachtleven van Lagos of een ontbijtend middenklassegezin in Durban. Over de grote lijn zijn er vandaag twee dominante representaties van Afrika: ongerepte natuur zonder inwoners of ‘primitieve’ dorpen met hulpbehoevende inwoners. En in de krant vind je enkel foto's van burgeroorlogen en hongersnoden.

Natuurlijk is fantasie op zich niet erg. Anders zouden Belgen alleen maar naar oersaaie sociale drama’s over Waalse provinciesteden mogen kijken. Maar fantasieën worden problematisch wanneer ze verwikkeld zijn met een gecontesteerd koloniaal verleden van machtsuitoefening en racisme – een verleden dat ook een schadelijke erfenis heeft achtergelaten. Misschien laat je die fantasie dan best vallen of adresseer je voorzichtig ook haar dubieuze oorsprong. Op zijn minst kan je je bewust zijn van de problematische assumpties en de gevoelige historische wortels van je fantasiemateriaal (hetzelfde geldt voor naziporno). Taylor Swift heeft zich dus in een moeilijke positie gewrongen door haar clip gewoon expliciet en onproblematisch in een glorieus en verheerlijkt koloniaal verleden te laten afspelen. In de jaren 50 waren bijna alle Afrikaanse landen nog in Europese handen, onderdrukten de Britten gewelddadig de Mau Mau-opstand in Kenya en werd er in Algerije een bloederige onafhankelijkheidsoorlog uitgevochten. In ‘Wildest Dreams’ zien we alleen maar witte mensen die zich amuseren in een beeldschone koloniale setting die geen enkel spoor van machtsuitoefening bevat. Alle heerlijk evocatieve elementen zijn er: de tropenhelm, de tent, de houten kisten, de gigantische ventilator, de safari-jeep, zelfs het Cartier Tank uurwerk dat ik zo graag in mijn collectie wil. Swift en haar lover hebben die prachtige witte koloniale kleren aan, ze beleven spannende avonturen in het wild, ze worden niet lastiggevallen door de inheemse bevolking. Het zou allemaal goed passen in een oude propagandafilm om Tanganyika te gaan koloniseren. ‘Kon de koloniale tijd wel zo erg zijn als het ook zo mooi was?’
 

Watervallen en vliegtuigen

Nu, deze kritiek ligt nogal voor de hand. Er valt veel te zeggen voor het argument dat we in postmoderne kunst losser zouden mogen omgaan met gecontesteerde beelden en periodes (verheerlijkt Tarantino niet het WOII-geweld in Inglourious Basterds?). We moeten dieper gaan, want het gaat niet alleen over wat je precies uitbeeldt (en of dit realistisch of historisch correct is), maar ook over de impliciete betekenissen en politiek die je meegeeft. Wat we in ‘Wildest Dreams’ zien, is op veel minder duidelijke manieren doortrokken van koloniale fantasieën en mythes. Het zijn net die subtiele, onbewuste en schijnbaar onschuldige elementen die tot op vandaag zo hardnekkig doorleven – zelfs bij mensen die Leopold II volmondig veroordelen en ontwikkelingshulp gaan doen. Bij Tarantino is het overduidelijk dat hij een vervormd beeld van WOII geeft. In ‘Wildest Dreams’ is de vervorming van Afrika zodanig ingebakken in de Westerse verbeelding, dat het nauwelijks opvalt. Het is vanzelfsprekend. Het ‘natuurlijke’ karakter van het mythische Afrika zorgt er dan ook net voor dat haar problematische vooroordelen onbewust worden opgenomen en verdergezet. Uiteindelijk ook door Afrikaanse artiesten zelf, zie de clip voor D'banj's 'Feeling The Nigga' hieronder:


 

Sub-Sahara-Afrika wordt getoond alsof het één gigantisch land was. Het is ‘puur natuur’; een onaangetast landschap van wilde dieren, fantastische planten en watervallen. Op 2:17 zien we Swifts ‘ik aai een boom’-handeling die de diepere band met de natuur moet benadrukken. Het idee van de ‘Grote Open Ruimtes’ in Afrika (nu tot in de eeuwigheid verdergezet door de toeristenindustrie) begon eigenlijk als een legitimatie om het ‘lege’ continent te gaan koloniseren. ‘Als toch niemand die rubber ontgint, waarom zouden wij dat dan niet mogen doen?’ Zeer interessant is de vliegtuigtrip die Taylor met haar loverboy maakt. Deze glorieuze vlucht boven Afrika is echt een klassieker (de grootste nerds kunnen de OG van de Afrika-vlucht leren kennen in ‘Out of Africa’, zie de video hieronder). Het symboliseert de grenzeloze mogelijkheden, de bevrijding die Afrika kan bieden. Hier bestaat er nog ‘echte’ natuur, hier kan men nog authentieke ervaringen hebben. Vanuit de lucht wordt Afrika omgetoverd tot een harmonieuze essentie, iets eeuwigs en onveranderlijks. Het vogelperspectief bevredigt ook de koloniale wil om alles te zien, alles te kennen en zo ook het landschap op een bepaalde manier in bezit te nemen.
 


 

Galopperen tussen giraffen

De Afrika-mythe functioneert zo als een plaats voor de transgressie en transformatie van de witte bezoeker. Hier in de savanne kunnen we doen wat onmogelijk is in ons miezerig bourgeois leven thuis: naast een leeuw zitten, vliegen, vreemdgaan, in het openbaar boos worden, de tijd nemen om naar een zonsondergang te kijken, kussen in het onweer, een zeer lang geel kleed laten wapperen in de wind… Ruik je al de vrijheid? Voel je het in die doffe, kloppende baslijn? In Afrika vallen de bedwingende sociale conventies van onze grauwe steden weg: ‘Let’s get out of this town, drive out of the city, away from the crowds.’ Hier kunnen we onze ‘Wildest Dreams’ uitleven. Geen remmen meer op die alles opslorpende lust. Er is luxe (rode lippenstift in de brousse), overvloed (vier drankkaraffen in de tent), avontuur (galopperen tussen giraffen), zweterige godenseks, en de zon gaat de hele dag lang onder. Zoals we dat ook op een gap year willen, wordt de normale orde omgekeerd. We zien iets gelijkaardig in Katy Perry’s veel minder stijlvolle clip voor ‘Roar’ (zie video hieronder). In de setting van een ongelooflijk exotische jungle (waar er zowel tijgers, leeuwen én olifanten rondlopen), verandert Perry in een sterke, onafhankelijke en redzame vrouw. De jungle kan zo ook dienen om de traditionele genderrollen om te keren: de ‘sterke’ man wordt opgegeten door een tijger, de ‘zwakke’ vrouw blijkt te tijger te kunnen temmen. Over het gebruik van tropisch fruit in ‘Anaconda’ en de complexiteit van ‘ass’ heb ik niet genoeg plaats.
 


 

Maar ook Taylor kan in dat mythische Afrika dus doen wat ze thuis niet kan: haar liefde koesteren voor de aantrekkelijke filmster. Wanneer de twee terugkeren naar Hollywood, moet de clandestiene relatie ophouden. De man zal trouwen met de vrouw die hij minder graag ziet en Swift blijft met een gebroken hart achter in een Rolls-Royce. Bewonder het contrast tussen de zonnige momenten in de velden en het donker straatbeeld op het einde van de clip. De prachtige, bitterzoete tragiek van het nummer ligt in hoe ze de vluchtigheid van verboden liefde thematiseert en de ketenen van moderne sociale verwachtingen blootlegt.

Maar in dit verhaal dient Afrika enkel om de persoonlijke noden van de witte reizigers te bevredigen. Het is bijna alsof Afrika speciaal voor hen gemaakt is. Een heel continent wordt leeggemaakt van politiek, geschiedenis en inwoners om een symbolische functie te vervullen. Het problematische aan de ‘Afrika als bevrijdende safari’-mythe, is dat de ervaringen van Afrikaanse mensen volledig worden uitgewist. In deze clip gebeurt dat op alle vlakken - en zonder dat het een zelfbewuste pastiche is. De diversiteit, complexiteit en sociale realiteit worden zorgeloos ingewisseld voor een vereenvoudigd en aantrekkelijk beeld. Dat beeld kent haar oorsprong in een koloniaal verleden waarvan de kwalijke effecten tot op vandaag bestaan. Dit betekent natuurlijk niet dat Taylor Swift een enorme racist is die Afrika opnieuw wil binnenvallen of dat we niet van dit nummer mogen genieten. Kijk opnieuw naar de clip, luister naar de buitengewoon goede melodieën, respecteer die eighties snareklank in het laatste chorus en bewonder die onovertroffen rode nagellak. Maar probeer ook door het mythische beeld van Afrika te zien en je bewust te zijn van de problematische verdraaiingen die ze bevat. A.k.a. DECOLONIZE UR MIND.


Disclaimer: de meningen in deze reeks zijn die van de auteurs. Al staat de redactie helemaal achter deze doordachte analyse, over de kwaliteit van 'Wildest Dreams' zijn de meningen verdeeld.



All new articles